[IMG]
men.png
Artur Konan Doyl.
Mallalar uyushmasi

 Bu voqa o'tgan yili kuzda bo'lgan edi. Shrlok Xolmsning huzurida allaqanday juda smiz, o'rta yoshlardagi qizg'ish-malla kishi o'tirardi. Mn ichkariga kirmoqchi bo'ldim-u, lkin ikkovlarini qizg'in suhbat ustida ko'rib, chiqib ktishga shoshildim. Ammo Xolms mni xonaga surgab olib kirib, eshikni brkitdi.
-  Klganingiz ayni muddao bo'ldi, azizim Uotson,- ddi u muloyimgina.
-  Sizlarga xalal brmay ddim. Nazarimda, banddk ko'rindingiz.
-  Ha, bandman. Juda ham bandman.
-  Narigi xonaga chiqib kutib tura qolsam bo'lmasmikin?
-  Yo'q, yo'q... Mistr Uilson,-ddi u smiz kishiga  murojaat qilib,- bu jntlmn   muvaffaqiyatli chiqqan  tadqiqotlarimning ko'pchiligida mnga ancha-muncha do'stona yordam ko'rsatgan. Aminmanki,  sizning ishingizda ham foydasi tgsa krak.
Semiz  kishi o'tirgan yridan sal qo'zg'alib mnga bosh irg'adi; uning semizlikdan qisilib ktgan kichkina ko'zlari menga sinchkovlik bilan tikildi.
-  Mana bu yrga, divanga o'tiring,- ddi Xolms.
U kresloga o'tirdi va o'yga toladigan vaqtlaridagi odatiga ko'ra ikkala qo'lining uchlarini chirmashtirdi.
-  Bilamanki, azizim Uotson,- ddi u,- siz mning hamma g'ayrioddiy narsalarga, kundalik hayotimizning maromini buzadigan hamma narsaga ishqiboz ekanligimni ma'qullaysiz. Agar sizda shu g'ayrioddiy voqalarga ishqibozlik bo'lmaganda mening kamtarona sarguzashtlarimni shu qadar zavq-shavq bilan yozib bormas edingiz... Zotan, sidqidildan aytishim kerakki, sizning ba'zi' hikoyalaringizda mning faoliyatim bir qancha bo'yab ko'rsatiladi.
-  Rostini aytganda, sizning sarguzashtlaringiz menga hamisha nihoyatda qiziq bo'lib tuyulardi,- db e'tiroz bildirdim mn.
-  Kuni kchagina sizga eng zo'r xayol kuchi ham kundalik hayotimizda uchraydigan g'ayri oddiy va aloma hodisalarni tasavvur etishdan ojiz, dgan edim shkilli.
Mn o'sha zahotiyoq bu fikringiz unchalik to'g'ri bo'lmasa krak, dgan edim.
-  Shunga qaramay, doktor, mni haq dyishga majbur bo'lasiz, aks holda, sizni shu qadar son-sanoqsiz, ajoyib va g'aroyib faktlarga ko'mib tashlaymanki, fikrimga qo'shilishga majbur bo'lib qolasiz. Mana, aqalli hozir mnga mistr Jbz Uilson aytib bergan voqani olaylik. Bu voea bo'lib o'tgan vaziyat mutlaqo sodda, oddiy, holbuki, umrim bino bo'lib bunday  voqani eshitgan emasman... Mumkin  bo'lsa, mistr Uilson,  hikoyangizni takrorlasangiz.  Buni sizdan do'stim doktor Uotson hikoyaning boshini eshitsin, dbgina  iltimos qilayotganim yo'q, mn o'zim ham har bir ikir-chikir tafsiloti bilan  mumkin qadar yaxshiroq tanishib chiqsam. Odatda mnga biron hodisani hikoya qila boshlaganlarida  shunga o'xshagan  minglab hodisalar esimga tushadi. Ammo e'tirof etishga  mn hch qachon bunga o'xshagan voqani eshitgan emasdim.
Smiz mijoz bir oz g'ururlangannamo ko'kragini kerib, paltosining ich cho'ntagidan g'ijimlangan kir gazta oldi-da, uni tizzasiga yozib qo'ydi. U bo'ynini cho'zib bosilgan e'lonlarga ko'z yugurtirarkan, mn boshdan-oyoq razm solib, Shrlok Xolmsga taqlidan, uning kiyimi va tashqi qiyofasiga qarab kim ekanni bilib olishga tirishdim.
Afsuski, mning kuzatishlarim dyarli hch qanday natija brmadi. Bir ko'rishdayoq uning o'ziga bino qo'ygan, bfarosat, tpsa tbranmas, oddiygina bir mayda do'kondor ekanini payqash mumkin edi. Katak kulrang shimi bo'xshov, kirgina qora syurtugining tugmalari solinmagan, qora nimchasi ustida tilla suvi yuritilgan yo'g'on mis zanjir yiltirar, uning uchida jvak o'rnida parma bilan tshilgan allaqanday bir to'rtburchak mparchasi osilib turar edi... Nimdoshgina silindri va g'ijim baxmal yoqali, o'ngib ktgan qo'ng'ir paltosi yonginasidagi stulda yotardi. Xullas, bu odamga qancha razm solmay, uning qizg'ish sochidan boshqa ko'zga tashlanadigan joyini ko'rmadim. Uning qandaydir xunuk bir voqadan sarosimada ekanlign ko'rinib turardi.
Mning mashg'ulotim Shrlok Xolmsning sinchkov nazaridan chtda qolmadi.
-  Albatta, har kimga ayonki,- ddi u tabassum bilan,- bizning mhmonimiz bir vaqtlar jismoniy mhnat bilan shug'ullangan, u burnaki iskaydi, frank-masonlardan, Xitoyda bo'lgan, so'nggi oylarda ko'p xat yozishga to'gri klgan. Bu ayon-oshkor faktlardan boshqa hch narsani payqayolmadim.
Mistr Jbz Uilson krslodan sapchib turdi va shahodat barmog'ini gaztadan olmay, oshnamga tikilib qoldi.
-  Siz bularni hammasini qanday qilib bilib oldingiz, mistr Xolms?-db so'radi u.- Masalan, siz mning jismoniy mhnat bilan shug'ullanganimni qayoqdan bilasiz? Ha, darhaqiqat, mn o'z faoliyatimni kmasoz duradgorlikdan boshlaganman.
-  Buni qo'llaringiz aytib turibdi, muhtaram ser. O'ng qo'lingiz chap qo'lingizdan kattaroq. Siz shu qo''lingiz bilan ishlaganingiz uchun uning mushaklari baquvvat-roq bo'lib qolgan.
-  Burnaki iskashimni-chi? Frankmasonligimni-chi?
-  Frankmasonligingizni payqash qiyin emas, chunki siz jamiyatingizning qat'iy nizomiga amal qilmay yarim doira va doira tasviri bor ilgakli tugma taqib yuribsiz.
-  E, ha! Bu esimga ham klmabdi... Ko'p zishga to'g'ri klganini qanday payqadingiz?
-  Yiltirab ktgan o'ng yngingiz bilan chap yngingizning tirsagi atrofidagi taqir bo'lib qolgan movut yana nimadan guvohlik bra olishi mumkin?
-  Xitoyda bo'lganimni-chi?
-  O'ng bilagingizda ko'rinib turgan baliqcha tasviri Xitoydagina chekilgan bo'lishi mumkin. Mn taturofkalarni o'rganganman, ular haqida hatto maqolalar yozganman. Baliq tangachalarini nafis pushtir bilan bo'yash odati faqat Xitoygagina xos. Soatingizning   zanjiridagi Xitoy tangasini ko'rganimdan so'ng Xitoyda bo'lganingizga uzil-ksil qanoat hosil qildim.
Mistr Jbz Uilson qah-qahlab kulib yubordi.
-  Shunaqa dng?!- ddi u.- Mn avvaliga siz bularni allaqanday alomat yo'llar bilan topasiz shkilli, db o'ylagan edim, endi bilsam, osongina topayotgan ekansiz.
-  Fikrimcha, Uotson, bunday xulosaga qanday yo'l bilan klganimni tushuntirib xato qildim shkilli,- ddi Xolms,-o'zingizga ma'lumki, .Omn ignotum pro, magnifico, agar mn rostgo'y bo'lsam, kamtarona shuhratimga putur ytadiganga o'xshaydi... E'lonni topdingizmi, mistr Uilson?
-  Topdim,- db javob brdi u yo'g'on, qizil barmog'ini gazta stunining o'rtasiga nuqib turarkan.-  Hamma ish shundan boshlandi. O'zingiz o'qib ko'-ring, ser.
Mn gaztani olib, o'qidim:
MALLALAR UYUSHMASI. Lbanonlik (AQSh Pnsilvaniya) marhum Izkiya Xopkinsning vasiyatiga binoan Uyushmaga yana bir kishi ishga olinadigan bo'ldi. Haftasiga muayyan ish uchun to'rt funt strling naqd maosh briladi. Es-hushi joyida, zhni o'tkir, yigirma bir yoshdan kam bo'lmagan har bir malla tusli kishi bu ishga yaroqli topilishi mumkin. Uyushmaning Flit-strit, Pops-koortdagi idorasiga, dushanba kunlari soat o'n birda shaxsan Dunkan Rossga murojaat qilinsin.
-  Jin ursin, bu nima dgani o'zi?-deb yubordim mn, ana shu g'alati e'lonni ikki bor o'qib chiqarkanman.
Xolms sassizgina kuldi-da, krsloda o'tirgan joyida g'ujanak bo'lib oldi, bu uning rosa huzur qilayotganidan dalolat brguchi edi.
-  Chakana e'lon emas-a, nima   dysiz? - ddi u.- Xo'sh, mistr Uilson, hikoyangizni davom ettirib, o'zingiz haqingizda, uyingiz haqida, bu e'lon sizning hayotingizda qanday rol o'ynagani haqida gapirib bring. Siz esa, doktor, mumkin bo'lsa, bu qaysi gazta  ekanini, qachon chiqqanini yozib qo'ysangiz.
-  Ertalabki xronika. 1890 yil 27 aprldagi soni. Roppa-rosa ikki oy burun chiqqan ekan.
-  Juda soz. Davom ettiring, mistr Uilson.
-  Ilgari  aytganimdk,   mistr Shrlok  Xolms,- ddi Jbz Uilson pshonasini artib.- Siti yaqinidagi Seks-Koburg-skvrda kichkinagina bo'nak kassam bor. Ishlarim ilgari ham uncha yaxshi emas edi, so'nggi ikki yil davomida esa undan kladigan daromad amal-taqal bilan tirikchilik o'tkazib turishgagina ytardi. Bir vaqtlar ikki yordamchim bor edi, hozir esa bitta: unga  haq to'lashim og'ir edi-yu, ammo u mning ishimni o'rganish imkoniyatiga ega bo'lish uchun yarim maosh evaziga ishlashga rozi bo'ldi.
-  O'sha qimmatli yigitchaning oti nima?- db so'radi Shrlok Xolms.
-  Nomi Vinsent Spolding, uni yigitcha db bo'lmaydi. Yoshi nchadaligini aytish qiyin. Undan epchilroq yordamchini topishim maqol. Uning mnsiz ham kuni o'tib, ikki barobar ortiq pul topa olishini ham juda yaxshi tushunaman. Modomiki, u mamnun ekan, unga o'z manfaatlarimga putur ytkazadigan fikrlarni uqtirishimning nima hojati bor?
-  Darhaqiqat, nima hojati bor? Nazarimda, juda omadingiz klgan ekan: siz yordamchingizga uning bajaradigan ishiga boshqalarga qaraganda ikki barobar kam haq to'larkansiz. Bizning davrimizda bunday btama xizmatchilar kamdan-kam uchraydi.
-  O, yordamchimning kamchiliklari ham bor!-ddi mistr Uilson.- Surat olishga bunaqangi ishqiboz odamni hch qachon uchratmagan edim. Ish vaqtida apparatini shaqillatgani-shaqillatgan, kyin esa xuddi quyon iniga urib ktgandk yerto'laga sho'ng'iydi-da, plastinkalarni doriga solib ochiltiradi. Uning katta nuqsoni shu. Umuman esa chakki xizmatchi emas.
-  U hozir ham xizmatingizni qilib turgan bo'lsa krak?
-  Ha, ser. O'shayu amal-taqal qilib ovqat pishirib, uyni supurib-sidirib turadigan o'n to'rt yashar qizaloq, boshqa hch kimim yo'q, xotinim o'lib ktgan, bolalarim ham yo'q. Uchalovimiz tinchgina turmush kchirayotibmiz, ser, uyning chirog'ini yoqib, ijara haqini to'lab turamiz, ko'rgan-kchirganimiz shu... Bu e'lon bizni yo'ldan adashtirdi,- db gapini davom ettirdi mistr Uilson. - Bugun roppa-rosa sakkiz hafta bo'ladi Spolding qo'lida shu gazta bilan idoramga kirib klganiga.
Qani endi mni ham xudo malla qilib yaratgan bo'lsa, mistr Uilson.
Nga?- db so'radim mn.
Mana,- ddi,- Mallalar uyushmasida yangi o'rin tayin qilinibdi. Bu o'rinni egallagan odam hazilakam daromadga ega bo'lmaydi. U yrda ishga kirmoqchi bo'lgan talabkorlardan ko'ra bo'sh o'rinlar ko'proq bo'lsa krak, vasiylar ham pullarni nima qilishlarini bilmay rosa boshlari qotayotgandir. Agar sochimning rangi o'zgarib qolganida bormi, albatta o'sha srdaromad o'rinni egallardim.
Mallalar uyushmasi nima dgani o'zi?-db so'radim mn.
-  Bilasizmi, mistr Xolms, mn yurimsak emasman, ish ktidan quvmayman, ish o'zi mni qidirib kladigan bo'lgani uchun ba'zan haftalab ostona hatlab ko'chaga chiqmayman. Shuning uchun ham olamda bo'layotgan ishlardan bxabar qolaman, yangiliklarni hamisha maroq bilan eshitaman...
Siz nahotki Mallalar uyushmasi haqida hch qachon eshitmagan bo'lsangiz?-db so'radi taajjub bilan Spolding ko'zlari chaqchayib.
Hch qachon.
Bu mni juda ham taajjublantiradi, chunki siz o'sha bo'sh o'rinni egallashga haq-huquqi bo'lganlardan birisiz-ku.
Bu qancha daromad kltirishi mumkin?- db so'radim.
Yiliga ikki yuz funt strlingga yaqin, ortiq emas, juda ham yngil ish, buning ustiga ayni vaqtda har qanday  boshqa  ish  bilan ham  bmalol sh'g'ullanavrsa bo'ladi.
Tabiiyki, quloqlarimni ding qildim. Chunki mning muassasam so'nggi  vaqtlarda juda oz daromad kltirmoqda, yiliga qo'shimcha ikki yuz funt esa ancha kunimga yarashi mumkin edi.
Bu Uyushma haqida bilganlaringizni aytib bring,- ddim.
O'zingiz ko'rib turibsizki,- db javob brdi Spolding mnga e'lonni ko'rsatib,- Mallalar uyushmasida bo'sh o'rin bor ekan, mana bu adrsi, tafsilotlarini bilmoqchi bo'lsangiz shunga murojaat qilishingiz mumkin. Bilishimcha, bu Uyushmaga Izkiya Xopkins dgan amrikalik bir dovdir tabiatli millionr asos solgan. Uning o'zi qizg'ish-malla tusli bo'lib, dunyodagi hamma mallalarga xayrixoh ekan. U o'layotganida o'z vasiylariga katta mablag' qoldirib, bu mablag'ni sochlari to'q malla tusdagi odamlarning qismatlarini yngillatishga ishlatishni vasiyat qilgan ekan. Aytishlaricha, bu baxtiyor odamlarga tuppa-tuzuk maosh to'lasharmish, ulardan dyarli hch qanday ish talab qilishmasmish.
Axir malla odamlar million-million-ku,- ddim mn,- ularning har biri ham bo'sh o'rinni egallagisi kladi.
Siz o'ylaganchalik ko'p emas, ular,- db javob brdi u.- Ko'rib turibsizki, e'lon faqat londonliklarga, shunda ham katta kishilarga qaratilgan. O'sha amrikalik Londonda tug'ilib, yoshligini shu yrda o'tkazgan, o'zi tug'ilib o'sgan shaharga valin'matlik qilmoqchi bo'lgan. Bundan tashqari, eshitishimga qaraganda Mallalar uyushmasiga sochlari och-mallarang yoki to'q-mallarang shaxslarning murojaat qilishlari foydasiz - u yrda sochlari yorqin, ko'zni qamashtiradigan, qizg'ish-malla tusdagi kishilarnigina ishga olisharkan. Agar siz bu taklifdan foydalanmoqchi bo'lsangiz, mistr Uilson, Mallalar uyushmasining idorasiga kirib borsangiz kifoya. Ammo bir ncha yuz funt db asosiy mashg'ulotingizdan alahsirab yurishingizning ma'nosi bormikan?..
O'zlaringiz ko'rib turibsizlarki, jntlmnlar, mning sochim yorqin, srjilo tusga ega bo'lgan to'q-mallarang soch, mallalar raqobat qilib qolganlarida ham baribir mn bu bo'sh o'rinni egallasam krak, db o'ylagan edim. Vinsnt Spolding bu ishdan har tomonlama xabardor bo'lganligi uchun mnga katta yordam brishi mumkin edi, shuning uchun ham darchalarni kchgacha yopib, meni Uyushma binosiga kuzatib borishini buyurdim. U bugun ishdan ozod bo'lganiga juda sevinib ktdi. Biz idorani brkitib, e'londa ko'rsatilgan adrsga qarab jo'nadik. U yrda shunday bir tomoshani ko'rdimki, mistr Xolms, bunday tomoshani endi sira ham ko'rolmasam krak. Shimoldan, janubdan, sharqdan, g'arbdan kimningki sochi sal-pal malla tusli bo'lsa, e'lonni o'qiboq Sitiga yopi-rilib klaveribdi. Flit-stritda mallalar tirband bo'lib ktgan. Pops-koort esa aplsinfurushning g'altak aravasiga o'xshar edi. Mn hch qachon Angliyada shuncha  bordir, db o'ylamagan edim. Bu yrda mallarang tusning har xil turlari bor, poxolrang, limonrang, qizg'ishrang g'ishtrang, irland sttrlari tusidagi, safro tusidagi, loy tusidagi ranglar bor; ammo Spolding aytganidk, chinakam yorqin, qizg'ish-mallarang tusdagi boshlar bu yrda juda oz edi, Shunga qaramay, bu yrga to'plangan olomonni ko'rib, umidim puchga chiqay deb qoldi. Spolding esa bo'sh klmadi. Qanday evini qilganini bilmayman-u, u jon-jahdi bilan tiqilib-suqilib mni xaloyiq orasidan olib o'tdi, biz idora zinapoyasi oldiga ytib bordik. Odamlar turnaqator tizilib zinapoyadan chiqib-tushib turar edi; ba'zilari umid-ishtiyoq bilan chiqib borishar, ba'zilari esa ma'yuslik bilan tushib klishar edi. Biz oldinga yorib o'ta-o'ta tz orada idoraga kirib bordik...
-  Siz juda qiziq duch klib qolibsiz! - ddi, mijozi xotirlab olish uchun bir chimdim burnaki iskab indamay qolarkan.- Marhamat, hikoyangizni davom ettiring.
-  Idorada ikkita yog'och stul bilan oddiygina qarag'ay stoldan boshqa hch narsa yo'q, unda mndan ham mallaroq kichkina bir odam o'tirardi. U stol oldiga kelgan nomzodlarning har qaysisi bilan bir-ikki og'iz so'zlashib, ularning har qaysisidan qanday bo'lmasin bir nuqson topardi. Aftidan, bo'sh o'rinni egallash uncha oson emas edi. Biroq biz o'z navbatimizda stolga yaqinlashib borar ekanmiz, kichkina odam mni boshqa nomzodlarga   qaraganda   anchagina  xushmuomalaroq qarshi ichkariga kirgan zahotimizoq biz bilan xoli gaplashish uchun eshikni ichkaridan brkitib qo'ydi. 
Bu kishi mister Jbz Uilson, - ddi yordamchim . U Uyushmadagi bo'sh o'rinni egallamoqchi edi.
U bu o'ringa juda munosib,- db javob  berdi  haligi odam.- Mn ko'pdan bri bunday ajoyib sochni ko'rishga muyassar bo'lmagan edim!
U bir qadam orqaga tashlab, boshini bir tomonga qiyshaytirdi-da, sochlarimga shu qadar uzoq tikilib qoldiki, mn juda o'ngaysizlandim. Kyin birdan oldinga tashlanib qo'llarimga yopishdi-da, qizg'in tabrikladi.
Mn hardamxayollik qilsam insofdan bo'lmas,-ddi u.- Biroq ishonamanki, ba'zi ehtiyot choralarni ko'rsam meni kerchirasiz.
U ikkala qo'li bilan sochimni changallab shunday tortdiki, og'riqdan dodlab yubordim.
Ko'zlaringizdan yosh chiqib ktdi,- ddi u sochimni  qo'yib yuborib.- Dmak, hammasi joyida. Kchirasiz, ehtiyot bo'lmasak bo'lmaydi. Chunki bizni ikki marta parik kiyib klib, yana bir marta sochini bo'yab klib aldashgan. Sizga ba'zilarning shunday vijdonsizlarcha ishlatgan hiylai nayranglarini aytib brishim kiiki, odamlarga nisbatan nafratingiz oshib ktadi.
U draza oldiga borib, bo'sh o'rin band qilinganligini qichqirib aytdi. Pastdan oh-voh, o'kinch sadolari eshitildi, xaloyiq har tomonga tarqalib ktdi, tz orada bu atrofda mni yollayotgan haligi odam bilan ikkovimizdan boshqa malla qolmadi.
Mning otim mistr Dunkan Ross,- ddi u,- mn ham saxovatli valin'matimiz qoldirgan o'sha fonddan nafaqa olaman. Siz uylanganmisiz, mistr Uilson? Oilangiz bormi?
Mn bfarzand, so'qqabosh odam ekanligimni aytdim. Uning chhrasida qayg'u izlari ko'rindi.
Yo rabbiy!-ddi u tundlik bilan.-Axir bu juda ham jiddiy to'siq-ku! Afsuslar bo'lsinki, siz uylanmagan ekansiz! Fond mallalarni boqish uchungina emas, ularning nasl-nasabini ko'paytirib, tarqatish uchun barpo qilingan edi. Afsus, bo'ydoq ekansiz-da!
Bu so'zlarni eshitarkanman, tarvuzim qo'ltig'imdan tushib ktdi. Mistr Xolms, nga dsangiz, mni olishmas ekan, db xavotirga tushib qoldim: ammo u o'nlab ko'rib yo'lini topishini aytdi.
Sizdan boshqa har qanday odam bo'lganda ham qoidadan chkinmasdik, ammo shunday sochi bor odamni qo'llab-quvvatlash mumkin. Yangi vazifangizni qachondan e'tiboran ado eta boshlashingiz mumkin?
Bu bir oz mushkulroq, chunki mn boshqa bir muassasada bandman,- ddim.
Bunisidan tashvishlanmang, mistr Uilson! - ddi
Vinst Spolding.-U ishni sizsiz o'zim ham eplayveraman.
Bu yrda qaysi soatlarda band bo'laman? - db so'radim men.
Undan ikkigacha.
Bo'nak kassalarida asosiy ish kechqurunlari, ayniqsa, maosh brilishi arafasida payshanba, juma kunlari bo'ladi, shuning uchun uncha-muncha pul ishlasak chakki emas, dgan qarorga kldim. Qolaversa, yordamchim ishonchli odam, krak bo'lganda bmalol o'rnimda ishlayvradi.
Bu soatlar mnga to'g'ri kladi,- ddim.- Qanday maosh to'laysizlar o'zi?
Haftasiga to'rt funt.
Qiladigan ishim nimadan iborat bo'ladi?
Muayyan ishdan iborat bo'ladi.
Muayyan ish dganingiz nima?
Ish vaqtida siz idoramizda yoki, aqalli, idoramiz joylashgan binoda bo'lishingiz krak. Bordi-yu, biron marta ish vaqtida ktib qolarkansiz, bu xizmatdan umrbod mahrum bo'lasiz. Vasiyat qiluvchi ayniqsa shu moddaga qattiq rioya qilishni talab etgan. Agar biron marta ish vaqtida idoramizdan chiqib ktsangiz, talablarimizni bajarmagan hisoblanasiz.
Agar gap kuniga to'rt soat vaqt haqida ktayotgan bo'lsa, idoradan chiqib ktishni xayolimga ham kltirmayman,- ddim.
Shuni bilib qo'yingki,- db takrorladi mistr Dunkan Ross,- biz kyin hch qanday havf-o'tinchlaringizga quloq solmaymiz. Hch qanday kasal, hch qanday ish bahona bo'lolmaydi. Xizmat vaqtida idorada bo'lishingiz shart - bo'lmasa xizmatdan ketasiz.
Ishim nimadan iborat bo'ladi?
Siz Britaniya nomusini ko'chirib yozasiz. Birinchi tomi - mana shu shkafda. Siyoh, patqalam, qog'oz bilan bosma qog'ozni o'zingiz olib klasiz: biz esa sizga stol bilan gul bramiz. Ertadan ish boshlay olasizmi?
Albatta db javob brdim.
Unday bo'lsa, xayr, mistr Jabz Uilson. Shunday yaxshi o'rinni egallashga muvaffaq bo'lganingiz bilan sizni yana bir marta tabriklashga ruxsat eting.
U mnga bosh silkidi. Xonadan chiqib, omadim klgan quvongancha yordamchim bilan uyga qarab jo'nadim.
Mn bu hodisa haqida kun-uzukun o'yladim, kchga borib hafsalam pir bo'layozdi, chunki miyamga, bu ishlarning hammasi shunchaki bir qalloblik bo'lsa krak, dgan fikr kldi, ammo bu tadbirdan maqsad nima ekanligini o'ylay-o'ylay sira tushunolmadim. Shunday vasiyatnomaning borligiga, Britaniya qomusini ko'chirib yozishga odamlar shu qadar ko'p pul to'lashga rozi ekanlik- lariga aql bovar qilmasdi. Vinsent Spolding jon dili bilan mnga dalda brishga urinardi, ammo mn yotganimda bu ishdan voz kchishga qat'iy qaror qildim. Biroq ertalab miyamga, har ehtimolga qarshi u yrga bir borib ko'ray-chi, dgan fikr kldi. Bir pnniga' siyoh sotib olib, g'oz pati bilan ytti taxta katta qog'ozni ko'tarib Pops-koortga jo'nadim. Taajjubki, u yrda hamma ishlar joyida edi. Juda svinib ktdim. Stol ishlashim uchun tayyor qilib qo'yilgan, mistr Dunkan Ross mni kutib turgan ekan. U mnga A harfidan boshlashni buyurib chiqib ktdi, ammo vaqt-vaqti bilan idoraga qaytib kirib, ishlayotgan-ishlamayotganimdan xabar olibturardi. Soat ikkida u mn bilan xayrlasharkan, shuncha ko'p ko'chirib yozganimni maqtadi-da, orqamdan idoraning eshigini brkitib oldi.
Kunlar shu yo'sinda o'tavrdi, mistr Xolms. Shanba kuni xo'jayinim stolga bir haftalik haqim - to'rtta oltin sovrnni olib klib qo'ydi. Ikkinchi hafta ham shunday o'tdi, uchinchi hafta ham. Mn u yrga har kuni roppa-rosa o'nda borib, roppa-rosa ikkida qaytardim. Bora-bora mistr Dunkan Ross idoraga faqat ertalablari kiradigan, kyinroq esa mutlaqo kirmaydigan bo'lib qoldi. Shunga qaramay, tabiiy, mn xonadan bir daqiqaga ham chiqishga jurat qilolmasdim. Chunki uning klmasligiga amin emasdim, shunday foydali ishdan ajralib qolishdan qo'rqardim ham.
Sakkiz hafta o'tdi; men Abbatlar, Artillriya, Arxitktura, Attika haqidagi maqolalarni ko'chirib  tz orada B harfiga o'taman, db umid qilgan Ancha-muncha qog'oz sarf qilgan edim, ko'chirib yozganlarim rafga arang sig'ardi. Ammo ishim birdan adoyi tamon bo'ldi-qoldi.
-  Tamom bo'ldi-qoldi?
-  Ha, ser. Bugun ertalab. Odatdagidek, soat o'nda ishga borsam, eshik qulflog'liq, unga bir parcha karton qoqib qo'yilibdi. Mana u, o'zingiz o'qib ko'ring.
U bizga qo'yin daftarchaning bir varag'icha kladigan karton uzatdi. Kartonda quyidagi so'zlar yozilgan edi: MALLALAR UYUSHMASI 1890 YIL, 9 OKTYABRDA TARQATIB YUBORILDI.
Shrlok Xolms ikkovimiz bu qisqa yozuvga ham, Jbz Uilsonning ma'yus qiyofasiga ham uzoq tikilib o'tirdik; nihoyat, o'zimizni tiyolmay qahqahlab yubordik.
-  Buning hch kuladigan joyi yo'q-dya qichqirib o'rnidan sapchib turgan lshjozimiz qizg'ish sochlarining taglarigacha qizarib ktdi.- Agar siz yordam brish o'rniga mndan kulmoqchi bo'lsangiz, yordam so'rab boshqa odamga murojaat qilaman.
-  Yo'q, yo'q!- deb xitob qildi Xolms, uni yana krsloga o'tqazarkan.- Sizning ishingizdan o'la qolsam ham voz kchmayman. Bu ishning yangiligidan dilim bahra oladi. Ammo uning, mni kchirasiz, har qalay, qandaydir alomat jihati bor... Eshikka qoqib qo'yilgan bu yozuvni topganingizdan keyin nima chora ko'rdingiz?
-  Hang-mang bo'lib qoldim, ser. Nima qilishimni bilmadim. Qo'shni idoralarning hammasiga kirib chiqdim, lkin u yrdagilarning birontasi ham hch narsa bilmas ekan. Nihoyat pastki qavatda yashaydigan uy egasining oldiga kirib, Mallalar uyushmasiga nima bo'lganini bilmaysizmi, db so'radim. U, bunaqa tashkilotni sira ham eshitmaganman, db javob brdi. Shundan keyin undan, mistr Dunkan Ross kim bo'ladi, db so'radim. U, bu ismni birinchi eshitishim, db javob brdi.
Mn to'rtinchi raqamli kvartirangizni ijaraga olgan jntlmnni aytyapman,- ddim.
Mallani aytyapsizmi?
Ha.
Uning oti Uilyam Morris. U yurist, joyimni vaqtincha ijaraga olgan edi - uning doimiy idorasi rmont qilinayotgan ekan. Kcha ko'chib ktdi.
Uni qayrdan topsa bo'ladi?
Doimiy idorasidan. Adrsini tashlab ktgan. Mana: King-Eduard-strit, 17, avliyo Pavl jomsining yaqinida.
Mn o'sha adrsga qidirib bordim, mistr Xolms, u yr yog'och oyoq ustaxonasi ekan; u yrdagilarning birontasi ham hch qachon na mistr Uilyam Morrisning nomini, na mistr Dunkan Rossning nomini eshitgan ekan.
-  Shundan kyin nima qildingiz?- db so'radi Xolms.
-  Kyin Seks-Koburg-skvsrga, uyimga qaytib kldim, yordamchim bilan maslahatlashdim. U mnga hchqanday yordam brolmadi. U, kutib tura turing-chi, pochta orqali biron xabar brishar, ddi. Mnga bu to'g'ri klmaydi, mistr Xolms. Men shunday ajoyib joyni osonlikcha qo'ldan brib qo'ymoqchi emasman. Sizning mushkul ahvolga tushib qolgan kambag'al odamlardan o'z maslahatingizni ayamasligingizni eshitib yurardim, shuning uchun to'ppa-to'g'ri oldingizga klavrdim.
-  To'g'ri qilgansiz,- ddi Xolms.- Siz aytgan hodisa - ajoyib hodisa, mn u bilan shug'ullanish imkoniyatiga ega bo'lgandan baxtiyorman. So'zlaringizni eshi-tib shunday xulosaga kldimki, bu ish birinchi qarashda tuyulishi mumkin bo'lganidan ko'ra jiddiyroq.
-  Ha, hazilakam ish emas!- ddi mistr Jabz Unlson.-Mn haftasiga tushib turgan mo'maygina to'rt funtdan mahrum bo'ldim.
-  Shaxsan sizning to'g'ringizda gapiradigan bo'lsak,- ddi Xolms,- bu g'ayri oddiy Uyushmadan nolishingiz o'rinsiz. Aksincha, fahmlashimcha, siz  tufayli o'ttiz funtcha boylik orttiribsiz, bundan tashqari A harfidan boshlanadigan narsalar haqida chuqur bilim orttirganingizni aytmasa ham bo'ladi.
-  To'g'ri, darhaqiqat shunday, ser. Ammo mn ularni qidirib topmoqchi edim, ularning kimligini, agar bu qilmishlarini hazil db bilsa, nga mn bilan shu tariqa hazillashganliklarini bilmoqchi edim. Bu ermak ularga juda qimmatga tushdi: ular o'ttiz ikki funtlaridan ajradilar.
-  Biz bularning hammasini aniqlashga urinib ko'ramiz. Ammo avval sizga bir ncha savol brishga ruxsat etsangiz, mistr Uilson.
O'sha e'lonni ko'rsatgan yordamchingiz sizda qachondan bri xizmat qiladi?
-  O'sha vaqtda bir oycha bo'lib qolgan edi.
-  Siz uni qayrdan topgan edingiz?
-  U mning oldimga gaztada e'lon brganimdan kyin klgan edi.
-  E'loningizni o'qib, o'shaning o'zigina klganmi-di?
-  Yo'q, o'ntacha odam keldi.
-   Nima uchun o'shaning o'zinigina oldingiz?
-  Qarasam chaqqonroq, haqni ham kam oladigan.
-  Yarim maosh olib ishlashga rozi bo'lganiga uchdingizmi?
-  Ha.
-  O'sha Vinsnt Spolding dganingizning qiyofasi qanaqa?
-  Kichik jussali, g'o'labir, srharakat. O'ytizga borib qolgan bo'lsa ham iyagida bironta tuk yo'q. Pshonasida kislota kuydirgan oppoq dog' bor.
Xolms qaddini rostladi. U juda hayajonlangan edi.
-  O'zim ham shundaydir db o'ylagan edim!-ddi u.- Uning quloqlaridagi zirak taqadigan tshiklarga ko'zingiz tushmadimi?
-  Ko'rganman, ser. U mnga, qulog'imni bolaligimda allaqanday lo'li xotin tshgan, db tushuntirdi.
-  Hm!- db qo'ydi Xolms va chuqur o'y surgancha o'zini krsloning suyanchig'iga tashladi.- U hali ham siznikidami?
-  Ha, albatta, ser, uni hozirgina ko'rdim.
-  Uyda yo'qligingizda u ishlaringizni durust eplab turadimi?
-  Nolisam bo'lmas, ser. Zotan, ertalablari bo'nak kassamda dyarli hch qanday ish bo'lmaydi.
-  Bas, mistr Uilson. Bir-ikki kundan kyin bu voqa to'g'risidagi fikrimni sizga bajonu dil xabar qilaman. Bugun shanba... Umid qilamanki, dushanba kuni biz hamma gapdan voqif bo'lsak krak.
-  Xo'sh, Uotson,- ddi Xolms mijozimiz ktgach,- siz bularni nima db o'nlaysiz?
-  Hch narsa db o'ylayotganim yo'q,- deb ro'y-rost javob brdim mn.- Bu ish mnga g'oyatda sirli tuyulayotibdi.
-  Taomil shuki, - ddi Xolms,- hodisa qanchaki g'alati bo'lsa, uning sirli tomonlari shu qadar kam bo'ladi. Olomon orasidan oddiy qiyofali odamni topish nchog'li qiyin bo'lsa, oddiygina jinoyatlarni aniqlash ham shu qadar mushkul. Ammo bu hodisani mumkin qadar tezroq bartaraf qilish krak.
-  Xo'sh, endi nima qilmoqchisiz?-db so'radim.
-  Chekmoqchiman,- db javob brdi u.- Bu uch marta trubka chkkuncha o'nlab mag'zini chaqsa bo'ladigan masala, shuning uchun mni o'n minutcha gapga solmay tursangiz.
U ozg'in tizzalarini yeg'ishtirib qirg'iy burniga yaqin olib borgancha krsloda g'ujanak bo'lib oldi va ko'zlarini yumib, allaqanday g'alati bir qushning tumshug'iga o'xshagan qora sopol trubkasini tishlagan uzoq o'tirdi. Men uni, uxlab qoldi, db o'ylab o'zim ham mizg'iy boshlagan edimki, qat'iy bir qarorga klgan odamdk o'rnidan sakrab turdi-da, trubkasini kaminga qo'ydi.
-  Sarasat bugun Snt-Jems-Xollda chaladi,- dedi u.- Siz bunga nima dysiz, Uotson? Bmorlaringiz bar ncha soatginz sizsiz tura olisharmikan?
-  Bugun bo'shman. Ishim uncha ko'p vaqtni olmaydi. - Unday bo'lsa, shlyapangizni kiying, ktdik. Mn avval Sitiga borishim krak. Yo'l-yo'lakay biron joyda ovqatlanarmiz.
Biz mtroda Oldrsgetgacha borib, u yrdan ertalab eshitgan voqalarimiz yuz brgan Seks-Koburg-skvrga yayov jo'nadik.
Seks-Koburg-skvr oqsuyaklarga xosroq, g'aribgina xilvat bir maydoncha. To'rt qator kir-iflos ikki qavatli g'isht uylarning drazalari o't-alaf bosgan kichkinagina bog'chaga qaragan, bog'chaning o'rtasida bir ncha tup irvoqqina lavr butalari qurum bosgan havo bilan kurashib Jon talashib yotibdi. Zarhal yuritilgan uchta shar va muyushga osilgan oq harflar bilan Jebz Uilson, db yozilgan jigarrang lavha malla mijozining muassasasi shu yrda ekanligini bildirib turardi.
Shrlok Xolms eshik oldida to'xtab, yuminqiragan mijjalari orasidan chaqnoq ko'zlarini unga tikdi. Kyin ko'chadan asta yurib borib, uylarni diqqat bilan ko'zdan kchirgancha yana muylulishga qaytib kldi.  Bo'nak kassasining oldida hassasi bilan toshko'chani uch marta qattiq urib ko'rdi, so'ngra eshikka yaqin borib, uni taqillatdi. Eshkni shu ondayoq soqol-mo'ylovi qirtishlab olingan chaqqon yigit ochdi-da, bizni ichkariga taklif qildi.
-  Tashakkur,- ddi Xolms.- Mn faqat Strendga qanday borsa bo'ladi, db so'ramoqchi edim.
-  Uchinchi ko'chaga borganda o'ngga burilasiz, kyin to'rtinchi ko'chaga borganda chapga,- db darhol javob brdi mistr Uilsonning yordamchisi va eshikni taq etib yopdi.
-  Epchil yigit ekan!- deb qo'ydi Xolms biz yana ko'cha  bo'ylab borarkanmiz.-Mningcha, u epchillikda London bo'yicha to'rtinchi o'rinda tursa krak, doshoraklikda esa uchinchi o'rinda bo'lsa ham ajab emas. Uning to'g'risida uncha-muncha ma'lumotlar bor.
-  Nazarimda, -ddim mn,- mistr Uilsonning yordamchisi Mallalar uyushmasida hazilakam rol o'ynamasa kerak. Aminmanki, siz undan yo'lni faqat o'zini ko'rish uchungina so'radingiz.
-  O'zini mas.
-  Nimani bo'lmasa?
-  Tizzalarini.
-  Xo'sh, tizzalarida nimani ko'rdingiz?
-  Kutgan narsamni ko'rdim.
-  Ko'cha toshlarini nimaga urib ko'rdingiz?
-  Muhtaram doktor, hozir gap sotishning fursati emas, kuzatish krak. Biz - dushman qarorgohidagi ayg'oqchilarmiz. Biz Seks-Koburg-skvrda ba'zi bir narsalarni bilib olishga muvaffaq bo'ldik. Endi ularga narigi tomondan klib tutashadigan ko'chalarni ko'zdan kchirib chiqamiz.
Seks-Koburg-skvr bilan muyulishdan burilganimizdan keyingi manzara orasida yr bilan osmoncha farq bor edi. Muyulishdan burilgach, shaharning Sitini shimol va g'arb bilan bog'lab turadigan asosiy qon tomirlaridan biri o'tar edi. Bu katta ko'cha boshdan-oyoq ikki oqim hosil qilib o'ngga va so'lga qatnab turgan ekipanslar bilan to'lgan, yo'lkalarda esa g'uj-g'uj o'tkinchilar, qator ajoyib magazinlar va hashamatli mahkamalarga qarab xuddi shu uylarning orqasida naqadar g'arib kimsasiz maydon borligini tasavvur qilish mahol edi.
-  Ijozat bring, to'yib tomosha qilib olay,- dedi Xolms muyushda to'xtab, har bir uyni birma-bir diqqat bilan ko'zdan kchirarkan.- Binolarning qay tartibda joylashganini eslab qolmoqchiman. Londonni aylanishga   juda   ishqibozman...  Avval Mortimrning tamaki magazini, kyin gazta do'koni, uning yonida shahar va shahar atrofi bankining Koburg bo'limi, so'ngra vgtarianlar rstorani, undan kyin Mak-Frln karta dposi. Undan uyog'ida narigi kvartal bosh-lanadi... Xo'p, doktor, ishimiz tamom bo'ldi hisob. Endi bir oz ko'ngilxushlik qilsak ham bo'ladi: butrbrod yb,  chinni oyog'dan qahva ichamizu huzur-halovat, orom, dilrabo kuylar saltanatiga ravona bo'lamiz, u yrda malla mijozlar boshimizni qotirib g'ashimizga tgmaydi.
Do'stim muzikani ehtiros bilan svar, u ist'dododli sozandagina emas, tuppa-tuzukkina kompozitor ham edi. Butun kcha davomida ingichka uzun barmoqlarini muzika ohangiga monand asta-asta qimirlatgancha krsloda yayrab o'tirdi. Uning tabassum qalqqan chhrasi, nam-xush xumor ko'zlari intizor Xolmsni, o'g'ri-muttahamlarning kushandasi, shafqatsiz, ayyor Xolmsni hch eslamas edi. Ajoyib xaraktri ikki narsadan tarkib topgan edi. Uning puxtaligi hamda kishini lol qoldiradigan o'tkir zhni bu kishi fazilatinnng asosini tashkil etadigan shoirona o'ychanligi bilan kurashda tug'il gan bo'lsa krak, db o'ylardim o'qtin-o'qtin. Har doim tamoman holdan toyganiga ham qaramay g'ayrat bilan ishga kirishib kta olardi. Uning kchqurunlari o'z navozishlari va notalariga nchog'li xotirjamlik bilan brilib ktishini yaxshi bilardim. Ammo ishqibozlik ehtirosi uni birdan chulg'ab olib, o'ziga xos bo'lgan yorqin tafakkur kuchi savhi tabiiy darajasiga tib borar, uning uslubidan bxabar odamlar, qarshimizda oddiy bir odam emas, allaqanday g'ayritabiiy bir jondor turibdi, db o'ylay boshlar edilar. Snt-Jms-xollda kuzatib o'tirarkanman, Xolmsning muzikaga naqadar brilib ktganini ko'rib, u iziga tushgan odamlarning omon qolmasliklarini szdim.
-  Siz, doktor, uyga ktmoqchidirsiz,- ddi u kontsrt tamom bo'lgach.
-  Uyga ktaman, albatta.
-  Mning yana bir ishim bor, bu uch-to'rt soat vaqtimni oladi. Koburg-skvrdagi hodisa - juda jiddiy narsa.
-  Juda jiddiy dng?
-  U yrda katta jinoyatga tayyorlik ko'rilmoqda. Mn ishonch bilan aytamanki, biz uning oldini olib qolamiz. Ammo bugun shanba bo'lgani sababli ish ancha mushkullashadi. Kchasi mnga yordamingiz krak bo'lib qolishi mumkin.
-  Soat nchada?
-  Soat o'nlardan kyin.
- Roppa-rosa o'nda Bykr-stritda bo'laman.
-  Juda soz. Bilib qo'ying, doktor, bu nihoyatda xatarli ish. Cho'ntagingizga rvolvringizni solib oling.
 U mnga qo'l silkib, kskin burildi-da, bir lahzada xaloyiq orasiga kirib g'oyib bo'ldi.
 Mn o'zimni boshqalardan ko'ra ahmoqroq db hisoblamayman-u, ammo qachon Shrlok Xolms bilan to'qnash klib qolsam, zehnimning pastligini tan olib qiynalib ktaman. Axir, mana, mn ham u nimani eshitgan bo'lsa shuni eshitdim, u nimani ko'rgan bo'lsa, mn shuni ko'rdim, biroq gapiga qaraganda u bo'lib o'tgan voqanigina emas, endi sodir bo'ladiganigacha tushunib, payqab turibdi, mnga esa bu ish hamon dudmal, bir tuturiqsiz narsaga o'xshab tuyulmoqda.
 Uyga qaytayotib  yo'l bo'yi Britaniya qomusini ko'chirgan o'sha malla kotibning g'alati hikoyasini ham, Seks-Koburg-skvrga borganimpzni ham, xayrlashayotganimizda Xolms aytgan vahimali so'zlarni ham yana bir bor esladim. Bu tungi safar nimani bildiradi va nima uchun qurollanib borishim krak? Biz u bilan qayoqqa boramiz va nima ishlar qilamiz? Xolms mnga bo'nak kassa egasining ko'sa yordamchisi katta jinoyatlarga qodir, g'oyatda xavfli odam ekanini shama qilib qo'ydi.
 Bu jumbog'ni ychish uchun rosa bosh qotirdim, ammo hch bir ish chiqarolmadim, kechasigacha sabr qilishga qaror qildim, hamma gap o'shanda ayon bo'ladi.
 To'qqizdan chorak oshganda undan chiqdim. Gand-park va Oksford-stritdan o'tib. Vykr-stritga chiqdim. Eshik oldida ikkita keb turardi, dahlizga kirarkan-man, g'ala-g'ovur tovushlarni eshitdim. Xolmsning huzurida ikki odam bor ekan. Xolms ular bilan quyuq suhbatlashmoqda. Ularlni birini tanirdim - bu poli-tsiyaning rasmiy agnti Pitr Jons. Ikkinchisi esa yaltiroq silindr, g'oyatda bjirim frak kiygan ozg'in, novcha. badqovoq odam edi.
-  Ha, ana, jamoat jam bo'ldik!-ddi Xolms matroscha kurtkasining tugmalarini qadab, rafdan vazmin sopli ovchilar qamchisini olarkan.- Uotson, siz Skotlsnd-Yardda ishlaydigan mistr Jons bilan tanish bo'lsangiz krak? Ruxsat eting sizni mistr Mrriue-zrgya tanishtiray. Mistr Mrriuezr ham bizning so'nggi sarguzashtimizda ishtirok etadi.
-  Ko'rib turibsizki doktor, biz mistr Xolms bilan yana birga ovga chiqayotibmiz,- ddi Jons odatdagidk sipolik bilan.- Do'stimiz bbaho odam. Ammo ovning eng boshida yirtqichni ta'qib qilishi uchun unga qari tozining yordami krak.
-  Yirtqichni emas, o'rdak otib yurmasak hali, db qo'rqaman,- ddi tundlik bilan mistr Mrriuezr.
-  Mister Xolmsga bmalol orqa qilishingiz mumkin, ser,- db qo'ydi jamiyat bilan politsiya agnti.- Uning yaxshi ko'rgan uslublari bor. Ular, ruxsatingiz bilan qayd etsam, bir oz mavhum va xayoliyroq, lkin, har  qalay, juda yaxshi natijalar beradi. E'tirof krak, u haq bo'lib chiqib, rasmiy politsiya esa yanglishgan hollar ham bo'lgan.
-  Modomiki, siz shunday dyayotgan ekansiz, mistr Jons, dmak hammasi joyida bo'ladi,- ddi takalluf bilan notanish odam.-Lkin, har qalay, rostini ayt-sam, bugun odatdagi robbr o'ynashdan mahrum bo'lganimga achinayotibman. Bu yigirma ytti yil davomida mn karta o'ynaman o'tkazadigan birinchi shanba oqshomi bo'ladi.
-  Bugungi o'yindagi dov sizning karta o'yiningizdagi dovdan kattaroq, o'yinning o'zi ham qiziqroq bo'ladi,- ddi Shrlok Xolms- Siz tikadigan dov, mistr  Mirriuezr, o'ttiz ikki ming funt strlingga tng kladi. Sizning dovingiz esa, Jons, allaqachonlardan bri tutib olish umidida yurgan odamingiz.
-  Jon Kly-qotil, o'g'ri, qulfbuzar, firibgar,- ddi Jons.- U hali yosh, mistr Mrriuezr, ammo mamlakat bo'yicha eng mohir og'ri: mn hammadan ko'ra ham o'shaning qo'llariga jon-jon db kishan urardim. Jon Kly dgan bu yigit ajoyib odam. Uning bobosi grtsog edi, o'zi bo'lsa Iton va Oksfordda o'qigan. Qo'li qanchalik mohir bo'lsa, miyasi shunchalik o'tkir, garchand biz uning iziga har bir qadamda duch klayotgan bo'lsak ham, u hamon tutqich brmaydi. Bu haftada u Shotlandiyada biron kimsaning bor-yo'g'ini o'marib klsa, kyingi haftada Kornvallisda ytimxona qurish uchun pul yig'ishga kirishadi. Ncha yillardan bri uning izidan quvamanu, lkin haligacha o'zini ko'rgan emasman.
-  Bugun kchasi uni sizga tanishtirishga muyassar bo'laman. Mn ham ikki marta mistr Jon Klyning jasoratiga to'qnash klganman, sizning u mamlakat bo'yicha eng mohir o'g'ri, dgan fikringizga batamom qo'shilaman... Soat o'ndan oshib qoldi. Yo'lga tushsak ham bo'lar. Sizlar ikkovlaringiz birinchi kebda jo'nanglar, Uotson bilan biz ikkinchisida jo'naymiz.
Shrlok Xolms uzoq cho'zilgan safarimiz davomida uncha ochilib gapirmadi: u o'zini orqaga tashlab o'tirgancha bugun kontsrtda eshitgan kuylarini xirgoyi qilardi. Biz gaz fonuslar bilan yoritilgan son-sanoqsiz egri-bugri ko'chalardan yura-yura, nihoyat Farringdosh stritga ytib bordik.
-  Endi juda yaqinlashib qoldik, - ddi oshnam.- Anavi Mrriuezr-bank dirktori, bu ishdan shaxsan manfaatdor. Bizga Jons ham ish brib qoladi. U ma'qul yigit, o'zining ixtisosiga sira uquvi yo'q. Birdan-bir yaxshi fazilati bor: xuddi buldog itdk dovyurak, xuddi qisqichbaqadk yopishqoq. Bitta-yarimta panjasiga tushib qolgudk bo'lsa, aslo qo'yib yubormaydi... Yetib kldik. Mana ular.
Biz yana ertalab ko'rgan o'sha gavjum va g'ala-g'ovur ko'chamizga klib to'xtadik. Izvoshchining haqini to'lab, mistr Mrriuezrning orqasidan qandaydir tor yo'lakka kirib bordik va u yonboshdagi eshikchani ochishi bilan o'zimizni darhol ichkariga oldik. Eshikcha ortida juda qisqa boshqa yo'lak bor ekan. Yo'lakning oxirida vazmin tmir eshik ko'rinib turardi. Bu eshikni ochib aylanma zinapoyaping g'ishtin bosqichlaridan pastga tushdik va yana boyagidk haybatli bir eshikka yaqinlashdik. Mistr Mrriuezr to'xtab fonarni yoqdi-da, bizni zax hidi anqib turgan qorong'i yo'lakdan boshlab ktdi. Biz yana bnr eshikdan o'tib savatlar va og'ir-og'ir yashiklar qalab qo'yilgan qor yoki yrto'laga o'xshagan knggina joyga kirib bordik.
-  Bu yrga yuqoridan tushish juda qiyin,- deb qo'ydi Xolms, fonarni ko'tarib shiftni ko'zdan kchirarkan.
-  Pastdan kirish ham qiyin,- ddi mistr Mrriuezr yrga yotqizilgan taxta toshlarni hassasi bilan urib ko'rib.- Jin ursin, xuddi tagi bo'shdk gumburlaydi-ya!- db xitob qildi u hayrat bilan.
-  Mn sizdan shovqin solmasligingizni iltimos qilishga majburman,- ddi jahl bilan Xolms.- Sizning kasringizdan butun rja puchga chiqishi mumkin. Marhamat qilib, mana bu yashiklardan biriga o'tirsangiz-da, bizga xalal brmasangiz.
Basavlat mistr Msrriuezr malol klmagandk savatga borib o'tirdi. Xolms esa cho'kkalab fonar va lupa yordamida toshlarning oralig'idagi tirqishlarni sinchiklab tkshira boshladi. Bir ncha skunddan so'ng tkshirishlarining natijasidan mamnun bo'lib, o'rnidan turdi-da, lupani cho'ntagiga solib qo'ydi.
-  Hali kamida bir soat vaqtimiz bor,- db qo'ydi u,- chunki ular muhtaram bo'nak kassa egasi uyquga ktmaguncha ishga kirishishlari mahol. Xo'jayin uyquga ktgach esa ular bir daqiqa fursatni ham qo'ldan brishmaydi, ngaki, ishni qanchalik tz tugatishsa, qochib qolishlari uchun shuncha ko'p vaqt qoladi. Biz hozir, doktor,- shubhasiz, o'zingiz ham allaqachon payqagan bo'lsangiz krak,-Londondagi eng boy banklardan biriga qarashli bo'limning omborida turibmiz. Mister Mrriuezr -bank boshqarmasining raysi: u g'oyatda doshorak jinoyatchilarning xususan hozirgi vaqtda bu omborga alohida diqqat-e'tibor bilan qarashlariga nima   majbur  qilayotganini bizga  tushuntirib bradi.
-  Biz bu yrda Frantsiyadan olib klingan oltinlarni saqlamoqdamiz,- ddi pichirlab dirktor.- Bizni, bu oltinni  o'g'irlash uchun urinib ko'rishadi, db bir ncha bor ogohlantirishgan.
-  Fransiyadan olib klingan oltinlarni, ddingizmi?
-  Ha. Bir ncha oy muqaddam bizga oshiqcha mablag' darkor bo'lib qoldi. Biz Frantsiya bankidan o'ttiz ming napolondor qarz oldik. Bu pullarning hali taxini ham buzmaganmiz, ularning hamon omborimizda turgani kyinchalik hammaga ma'lum bo'lib ktdi. Mn o'tirgan savatda ikki ming napolondor bor, ular qavat-qavat zar qog'oz orasiga trilgan. Bankning bir bo'limida hozirgi vaqtda biz saqlayotganchalik miqdordagi oltin kamdan-kam saqlanadi, bu narsa dirktorlarni tashvishlantirmoqda.
-  Tashvishlanishga to'la asoslari bor, - db qo'ydi Xolms.- Xo'p, endi tayyorlansak ham bo'lar. Uylaymanki, biror soat ichida hamma ish tamom bo'lsa krak.
Bu fonarni, mistr Mrriuezr, biron qora narsa bilan to'sishga to'g'ri kladi...
-  Qorong'ida o'tiramizmi?
-  Qo'rqamanki, shunday qilishga to'g'ri kladi. Men odatdagi robbringizni o'ynayolmay qolmang, db karta ola kelganman, chunki biz to'rt kishimiz. Ammo ko'rib turibmanki, dushman juda jiddiy tayyorlanganga o'xshaydi-ya, chiroqni ochiq qoldirish xatarli bo'lar edi. Bundan tashqari, bir-birimiz bilan joylarimizni almashtirishimiz krak. Ular dovyurak odamlar, garchand biz ularga qo'qqisdan hujum qilsak-da, agar ehtiyot bo'lmasak, ular bizga shikast ytkazishlari mumkin, Mn mana bu savatning orqasida turaman, siz manavilarning orqasiga yashirining. Mn chiroqni talonchilarga to'g'rilashim bilanoq ularni shartta ushlang. Agar o'q otishsa Uotson, ularga tap tortmasdan o'q uzing. Mn o'qlangan rvolvrimni yog'och yashik qopqog'iga qo'ydim-da, yashik orqasiga o'tib biqindim. Xolms fonar eshikchasini yopdi, biz zimziyo qorong'ida qoldik. Qizigan mtall hidi bizga fonar o'chirilmaganligini, chiroq istagan daf'ada yarq etib ktishi mumkinligini eslatib turardi. Sabr bilan kutishdan srgaklangan asablarim qo'qqisdan hammayog'ni chulg'agan bu zulmatdan, zax yrto'laning sovuq nafasidan qaqshayotgan edi.
-  Ularning qochib chiqib ktishlari uchun faqat bir yo'l bor - izlariga qaytib, uy orqali Seks-Koburg-skvrga chiqishlari mumkin,- dya shivirlab qo'ydi Xolms.- Ishonamizki, iltimosimni bajo kltirgan bo'lsangiz krak, Jons?
-  Inspktor bilan ikki ofitsr ularni ko'cha eshik oldida kutib turibdi.
-  Dmak biz hamma tlik-tshiklarni brkitibmiz. Endi churq etmay kutishimiz krak, xolos.
Vaqt shu qadar imillab o'tardiki! Aslida atigi biru chorak soat vaqt o'tgan bo'lsa-da, nazarimda tun nihoyasiga ytib tpada tong otayotgandek tuyuldi. Qimir etgani qo'rqqanimdan oyoqlarim uvishib tolib ketdi, asablarim tarang edi. Birdan pastda g'ira-shira shu'la ko'rib qoldim.
Dastlab bu yrdagi toshlardan birini yoritib turgan g'ira-shira uchqun edi. Hadmay uchqun sarg'ish shu'laga aylandi. Kyin hch qanday shovqinsiz tuynuk ochildi, yorug' bo'lib turgan bo'shliqning o'rtasida xotinlarnikiga o'xshagan oppoq qo'l ko'rinib, qandaydir buyumni paypaslayotgandk bo'ldi. Barmoqlari qimirlayotgan bu qo'l bir minutcha pastda ochilgan tuynukdan chiqib turdi. So'ngra qanday qo'qqisdan paydo bo'lgan bo'lsa, shunday tz g'oyib bo'ldi, yana hammayoqni qorong'ilik chulg'adi, faqat ikki tosh orasidagi torgina tirqishdan xiragina yorug' chiqib turardi.
Biroq, bir daf'adan kyin srbar oq toshlardan biri g'ichirlagancha ag'darilib tushdi-da, uning o'rnida chorqirra chuqur o'ra paydo bo'lib, undan yarq etib, fo-nar yorug'i tushdi. O'ra ustida soqol-mo'ylovi qirtishlab olingan yigitcha ko'rindi; noma'lum odam har tomonga sinchiklab ko'z yugurtirdi: ikkn qo'li o'ra labiga yopishdi, o'radan ylkasi ko'rindi, kyin butun gavdasi ko'tarildi, tizzasini yrga tiradi. Bir lahzadan so'ng notanish odam tamoman buyoqqa chiqib, endi o'rtog'ini tortib olmoqda edi. O'rtog'i ham o'ziga o'xshagan kichkina va chaqqon, oq yuzli, jingalak qizg'ish-malla sochli edi.
-  Hammasi joyida, - db shivirladi u.- Iskana bilan qoplar sndami?.. Ming la'nat! Sakra, Archi, sakra, mn o'zimni qutqaraman.
Shrlok Xolms uning yoqasidan bo'g'ib oldi. Ikkinchi o'g'ri kovakka urib qoldi; Jons uni ushlab olmoqchi bo'lgan edi, ammo uddalayolmadi chamasi: tarillagancha latta yirtilayotganini eshitdim. Rvolvrning milida shu'la yiltiradi, ammo Xolms ovchilar qamchisi bilan asirning qo'liga bir urdi, rvolvr jaranglaga-nicha toshga tushdi.
-  Foydasi yo'q, Jon Kly,-ddi Xolms muloyimlik bilan. - Siz qo'lga tushdingiz.
-  Ko'rib turibman,- db javob brdi u mutlaqo xotirjam.-Ammo o'rtog'im qochib qoldi, sizlar pidjagining barinigina ushlayoldinglar.
-  Uni eshikning orqasida uch kishi poylab turibdi,- ddi Xolms.
-  E, shunaqami! Qoyilman Tabriklayman sizni.
- Mn ham sizni tabriklayman. Mallalar haqidagi undirmangiz bqiyos va muvaffaqiyatli chiqqan.
-  Oshnangizni hozir ko'rasiz,- ddi Jons- U iniga urib ktishda mndan chaqqonroq ekan. Mana endi qo'llaringizga kishan uraman.
-  Iflos qo'llaringizni tgizmang, mumkin bo'lsa! Mnga tgmang!-ddi bandimiz qo'liga kishan urilgach. - Siz hoynahoy mning tomirlarimda qirollar qoni oqayotganidan bxabar bo'lsangiz krak. Mumkin bo'lsa, mnga murojaat qilayotganingizda ser, db atab, mumkin bo'lsa, db iltimos qiling.
-  Juda soz,- ddi Jons zaharxanda bilan.- Mumkin bo'lsa, ser, yuqoriga chiqib kebga marhamat qilsangiz, u siz tabarruklarni politsiyaga olib boradi.
-  Ha, bu boshqa gap, - ddi Jon Kly xotirjam.
U bizga salobat bilan bong irg'ab, iztopar qo'riqchiligida bamaylixotir chiqib ktdi.
-  Mistr Xolms,- ddi Mrriuezr bizni ombordan boshlab chiqayotib,- bankimiz sizning bu xizmatlaringizga qay tariqa minnatdorchilik bildirishi krakli-gini bilolmay turibman gapning rosti. Siz kattakon bir o'g'irlikning oldini olib qoldingiz.
-  Mning o'zim ham mistr Jon Kly bilan orani ochiq qilib qo'yishim kerak edi,- ddi Xolms.- Bugun ishga sarflagan xarajatlarim unchalik ko'p emas, sizning bankingiz ularni shak-shubhasiz to'lasa krak, zotan, rostini aytganda, mn Mallalar uyushmasi haqidagi ajoyib qissani eshitarkanman, bqiyos bir sargu-zashtni boshimdan kchirib, yaxshigina bir mukofotga sazovor bo'ldim...
-  Bilasizmi, Uotson,- db tushuntirdi erta nahorda Shrlok Xolms, biz Bykr-stritda bir stakandan sodali viski ichib o'tirarkanmiz.- Mallalar uyushmasi haqidagi aql bovar qilmaydigan bu e'lon bilan Britaniya qomusini ko'chirib yozishdan kuzatilgan birdan-bir maqsad kaltafahm bo'nak kassasi egasining har kuni bir necha soat uyidan chiqarib yuborish uchungina krak bo'lgani mnga avval boshdanoq aniq ma'lum edi. Ular tanlagan vosita g'alati-yu, biroq bu vositaga amal qilib ular maqsadlariga erishishibdi. Boshdan-oyoq bu rjani tuzishdya Klyning srishtiyoq zhniga shrigi sochining rangi turtki bo'lgan. Haftasiga to'rt funt Uilson uchun tuzoqlik vazifasini bajargan, ular minglarcha funtdan umidvor ekan, to'rt funtning yuziga borisharmidi! Ular gaztaga e'lon brishgan; bir firibgar idora uchun vaqtincha ijaraga joy olgan, ikkinchi firibgar o'z xo'jayinini u yrga borishga ko'ndirgan, ikkovlari har kuni ertalab uning yo'qligidan foydalanish imkoniyatiga ega bo'lganlar. Yordamchisi yarim maoshga rozi bo'lib, shu bilan qanoatlanganini eshitishim bilanoq buning tagida biror gap borlingini payqadim.
-  Ammo ularning niyatlarini qanday bildingiz?
-  Malla mijozimizning muassasi - qashshoq, uning butun kvartirasida shu qadar murakkab o'yinga hch arzigulik narsa yo'q. Binobarin, ular kvartiradan tashqaridagi biron narsani ko'zda tutishgan. Bu nima bo'lishi mumkin edi? Mn yordamchisining surat olishga ishqiboz ekanligini, bu ishqibozlik bahonasida nima uchundir yrto'laga tushib turishini esladim. Yerto'la! Mana chigal ipping ikkinchi uchi. Mn Uilsondan uning sirli yordamchisini surishtira-surishtira, Londondagi eng sovuqqon, dovyurak jinoyatchilardan biriga to'qnash klib qolganimni payqadim. U yrto'lada qandaydir murakkab ish bilan band, nga dganda ikki oydan bri yrto'lada har kuni bir ncha sozlab ishlarkan. U yrda nima qilishi mumkin? Faqat bir ish: allaqanday boshqa binoga olib boradigan lahim qazi-yotgan bo'lishi krak. Shundan xulosaga kelgach, mn sizni boshlab shu voqalar bo'layotgan joy bilan tanishgani jo'nadim. Hassam bilan toshko'chani urib ko'rganimda siz taajjublandingiz. Mn esa lahimning qay tomonga qarab qazilayotganini - ko'cha tomongami yoki orqa tomongami, shuni bilmoqchi edim. Ma'lum bo'ldiki, lahim ko'cha tomondan qazilmayotgan ekan. Mn borib qo'ng'iroqni chaldim. Kutganimdk, eshikni yordamchisi ochdi. Shungacha u bilan uncha-muncha to'qnash klgan bo'lsak-da, ammo bir-birimizning yuzimizni ko'rmagan edik. Bu gal ham men uning yuziga qaramadim. Tizzalarinigina ko'rmoqchi edim. Tizzalarining iflos, g'ijimlangan, qirilganligini ko'rsangiz siz ham payqashingiz mumkin edi. Bu ko'p soatlar davomida lahim qazish bilan band bo'lganidan guvohlik brib turardi. Endi bu lahimni qayoqqa ktayotganini aniqlashgina qolgan edi. Mn muyulishdan burilishim bilan shahar va shahar atrofi bankining lavhasini ko'rdimu masala hal bo'lganini fahmladim. Kontsrtdan so'ng, siz-uyingizga ktgach, mn Skotlnd-Yardga bordim, u yerdan esa bank boshqarmasi raisining huzuriga qarab jo'nadim.
-  Siz ularning bankni xususan shu kcha talashga urinishlarini qayoqdan bildingiz? - db so'radim mn.
-  Mallalar uyushmasining idorasini yopish bilan ular mistr Jbz Uilsondan xoli bo'lishga ortiqcha muhtoj emasliklarini, boshqa so'z bilan aytganda, lahimni qazib bo'lganliklarini bildirishdi. Bundan shu narsa ma'lum ediki, ular lahimdan tzroq foydalanib qolishga harakat qiladilar, chunki, birinchidan, uni ko'rib qolishlari, ikkinchidan esa oltinni boshqa joyga olib borib qo'yishlari mumkin edi. Shanba ular uchun ayniqsa qulay kun edi, ngaki, qochishlari uchun bir kcha-kunduz ortiq vaqt brar edi. Mana shu mulohazalarning hammasi asosida mn, o'g'irlik yaqin bir kchada sodir bo'ladi, dgan xulosaga kldim.
-  Bu mulohazalaringiz g'aroyib!- ddim zavq bilan samimiy.- Siz o'z fikrlaringizni uzun zanjirdk shundan tizgansizki, uning har bir bo'g'ini mustah-kam.
-  Bu hodisa mni diqqatbozlikdan xalos qildi,- db qo'ydi Shrlok Xolms esnab.- Attang, yana zrikib, diqqatim oshib klayotibdi shkilli! Mning butun umrim - kundalik hayotimizning bir xilda diqqinafaslik bilan o'tavrishiga chap brishga harakat qilishdan iborat. Ba'zan mn hal qiladigan kichkina jumboqlar shu maqsadga erishishimga yordam bradi.
-  Siz insoniyatning chinakam valin'matisiz, - ddim mn.
Xolms kiftini qisdi:
-  Darhaqiqat uncha-muncha foyda kltirsam krak. L homm c'st rien - l ouw c'st dgan ekan Gyustav Flobr Jorj Sandga yozgan xatida.

 (Artur Konan Doylning Sherlok Xolms haqida hikoyalar kitobidan).